Nid yw argyfwng ynni 2026 – a achoswyd gan y rhyfel yn Iran – mor ddifrifol ag argyfwng ynni 2022, ond mae’n parhau i fod yn boenus serch hynny.
Er gwaethaf gobeithion dro ar ôl tro y bydd y gwrthdaro yn tawelu ac y bydd y cyflenwad drwy Gulfor Hormuz yn ailddechrau, nid yw hyn wedi digwydd eto. O ganlyniad, mae prisiau olew a nwy yn parhau i fod yn sylweddol uwch nag yr oeddent cyn i'r argyfwng ddechrau, ac nid ydynt yn dangos llawer o arwyddion o ostwng. Bydd y cynnydd mewn prisiau yn mynd yn fwy poenus wrth i’r gaeaf agosáu, pan fydd aelwydydd yn defnyddio mwy o drydan ac yn enwedig mwy o nwy. Mae hynny'n newyddion drwg i gyllidebau aelwydydd sydd eisoes dan bwysau, ac yn newyddion drwg i'r economi - yn rhannol gan fod y DU bellach yn fewnforiwr net mawr o olew a nwy.
Sut fydd yr argyfwng hwn yn datblygu yng Nghymru, a sut gall Cymru ymateb? Ar un lefel, bydd yr effeithiau yng Nghymru yn debyg iawn i weddill Prydain. Gan fod Cymru wedi'i hintegreiddio'n llawn i farchnad ynni Prydain Fawr, mae prisiau aelwydydd yn cael eu pennu i raddau helaeth gan lywodraeth y DU - ac yn eu tro gan farchnadoedd tanwydd ffosil rhyngwladol. Ychydig iawn y gall llywodraeth Cymru ei wneud i reoli prisiau ynni'n uniongyrchol.
Ond mae yna ddigon o bethau y gall Cymru eu gwneud i ymateb i’r argyfwng ynni, er mwyn cyfyngu’r boen a manteisio ar y cyfleoedd sy’n cael eu creu. Y newyddion da yw bod yr ysgogwyr mwyaf defnyddiol ar gyfer mynd i’r afael â’r argyfwng yn nwylo Llywodraeth Cymru yn bennaf. Gyda’r camau gweithredu cywir, mae amser o hyd i leihau amlygiad Cymru i’r argyfwng ynni y gaeaf hwn, ac i ynysu economi Cymru yn barhaol rhag y marchnadoedd tanwydd ffosil anwadal. Felly beth y dylai llywodraeth Cymru ei wneud?
Yn gyntaf, blaenoriaethu mesurau effeithlonrwydd ynni cost isel mewn cartrefi a busnesau cyn y gaeaf. Y ffordd orau i ymateb i argyfwng olew a nwy yw gwneud defnydd mwy effeithlon ohonynt, fel eich bod yn defnyddio llai i gael yr un gwres a defnydd. Mae yna lawer o gamau gweithredu tymor byr - fel troi tymereddau llif y boeler i lawr, atal drafftiau a phwmpio teiars - y gall pobl eu gwneud i arbed ychydig o ynni. Dylai llywodraeth Cymru hyrwyddo’r camau gweithredu hyn gymaint â phosibl, yn genedlaethol a thrwy waith lleol. Er y gall y mesurau hyn ymddangos yn fach ar eu pen eu hunain yn wyneb argyfwng byd-eang, gallai arbed pump neu ddeg y cant o ddefnydd ynni Cymru wneud gwahaniaeth mawr i filiau pobl a'r economi y gaeaf hwn.
Yn ail, gwnewch ddefnydd hyblyg o drydan. Wrth i’r prisiau olew a nwy barhau i fod yn brif ysgogwyr biliau uwch, mae prisiau trydan wedi cynyddu’n llawer mwy cymedrol ers dechrau rhyfel Iran, gyda’r cyflenwad cynyddol o drydan glân yn helpu rhywfaint gyda’r biliau uwch. Gall cartrefi a busnesau hybu hyn ymhellach os gallant wneud defnydd mwy darbodus o’u trydan; drwy symud y galw o’r cyfnod brig gyda’r nos a thuag at gyfnodau o allbwn solar neu wynt uchel, gall defnyddwyr a busnesau gael mynediad at drydan rhatach yn aml drwy dariffau amser defnydd. Gallai helpu mwy o bobl – yn arbennig busnesau bach – wneud defnydd gwell o’u trydan helpu ychydig y gaeaf hwn, a hefyd paratoi’r ffordd ar gyfer biliau rhatach o lawer yn y tymor hir.
Yn drydydd, defnyddio’r argyfwng hwn i gyflymu’r broses o drydaneiddio gwres a thrafnidiaeth. Yr unig ffordd ddibynadwy i drechu argyfwng ynni yw rhoi’r gorau i ddefnyddio olew a nwy, ac mae gan Gymru yr holl adnoddau sydd eu hangen arni yn awr i wneud hynny, ar ffurf pympiau gwres a cherbydau trydan. Bydd yr argyfwng ynni yn helpu i wneud technolegau glân yn fwy deniadol yn ariannol dros dro o gymharu â boeleri a cheir petrol, a dylai llywodraeth Cymru wneud popeth yn ei gallu i hybu’r defnydd o dechnolegau cartref glân. Mae hyn yn ofyniad brys iawn i’r 7% o gartrefi yng Nghymru (tua 110,000) sy’n parhau i ddibynnu ar olew gwresogi, mewn ardaloedd gwledig yn bennaf. Gallai newid o foeler nwy i bwmp gwres haneru biliau gwresogi. I gefnogi hyn, mae’r Cynllun Uwchraddio Boeleri yn darparu grant £9,000 i gartrefi yng Nghymru hyd at fis Ebrill 2027, sy’n gwneud y newid yn fwy fforddiadwy nac erioed o’r blaen.
Yn bedwerydd, dechrau gwneud cynlluniau sy'n seiliedig ar ardaloedd ar gyfer system ynni heb unrhyw danwydd ffosil. Er mwyn symud i ffwrdd yn barhaol o danwydd ffosil anwadal, bydd angen i Gymru gynllunio ei system ynni a gwresogi yn y dyfodol ar sail fanwl, yn ôl ardal. Mae Cymru eisoes ar flaen y gad, gyda Chynlluniau Ynni Ardal Leol wedi'u sefydlu ar draws pob rhanbarth. Y cam hollbwysig nesaf yw symud o strategaeth lefel uchel i weithredu manwl, yn seiliedig ar ardaloedd. Mae Nesta yn gweithio gyda Bro Morgannwg a Phrifddinas-Ranbarth Caerdydd i dreialu offer cynllunio gwres sy'n nodi cyfleoedd lleol penodol ar gyfer datgarboneiddio. Drwy ddeall cyfansoddiad unigryw ein cymunedau, gall Llywodraeth Cymru ac awdurdodau lleol gyfeirio buddsoddiad yn fwy effeithiol, gan sicrhau bod y trawsnewidiad i wres glân yn gyflym ac yn deg.
Ni fydd argyfwng ynni 2026 yn diflannu’n fuan, ac mae’n ein hatgoffa nad yw’r hen system tanwydd ffosil yn addas i’r diben mwyach. Er na allwn newid marchnadoedd byd-eang, gallwn reoli ein defnydd o ynni yn ein cartrefi. Drwy ganolbwyntio ar effeithlonrwydd, hyblygrwydd a mwy o drydaneiddio, gall Cymru ddiogelu ei dinasyddion rhag digwyddiadau annisgwyl yn y dyfodol ac arwain y ffordd at ddyfodol ynni mwy glân a sefydlog.
